Eerste exemplaar Bitterzoet Indië voor Karina Schaapman

Signeren bij de boekpresentatie van Bitterzoet Indië op de TongTong Fair, 31 mei 2014. Foto: Hans Kleijn.

Vele jaren geleden ben ik begonnen een boek te schrijven. Er leek geen eind te komen aan mijn schrijverij en het boek-in-wording dijde uit tot een enorm dik pak. Toen ik in mei 2013 afscheid nam van mijn werkgever, de Universiteit van Amsterdam, lag dit lijvige pak van Sjaalman op mij te wachten. Na een kloek besluit en korte metten herschreef ik het boek in een jaar tijd.

Toespraak bij de presentatie van Bitterzoet Indië

En kijk, hier sta ik met Bitterzoet Indië in mijn handen.
Bitterzoet Indië gaat over de zogenoemde ‘visuele herontdekking’ van Nederlands-Indië. Na de onafhankelijkheid van Indonesië verdween de eens zo geliefde kolonie van het publieke toneel en werd Indië voor decennia ‘vergeten’ en doodgezwegen. De rebelse jaren ’70 van de vorige eeuw brachten allengs een andere kijk op het verleden. In het kielzog van internationale ontwikkelingen kwam ook het Nederlandse koloniale verleden bovendrijven. Nieuwe vragen, contradicties en twijfel ondermijnden de sluimerende herinneringen aan een glorierijk verleden. Ongeveer in dezelfde tijd stak een moderne vorm van nostalgie de kop op. Velen raakten de weg kwijt tussen de opkomende ingewikkelde technologieën. Bovendien verdwenen allerlei vastigheden. Mensen begonnen te verlangen naar een ontsnapping uit de verontrustende wereld. Zij droomden over het verleden dat veel plezieriger en makkelijker leek. Het ‘exotische’ Indië dat al van oudsher tot de verbeelding sprak beleefde een herbeleving en Tempo doeloe werd een begrip. De ‘Gordel van smaragd’ ontwikkelde zich tot brandpunt van nostalgisch verlangen, én mikpunt van post-koloniale kritiek.

Visuele media

In Bitterzoet Indië benadruk ik de grote rol van visuele media in deze ‘moderne’, ambivalente aandacht voor de ex-kolonie. Vroeger lazen de mensen verhalen over Indië en vormden op die manier een beeld van de verre kolonie. Tegenwoordig zijn het merendeels visuele media, zoals films, tv en foto’s die de beeldvorming bepalen.

Laat ik een voorbeeld geven van die visualisering.

In 1967 verscheen het kunstzinnig geschoolde model Phil Bloom zonder kleren in het tv-programma Hoepla! Zij doorbrak daarmee het naakttaboe op de Nederlandse televisie. Veel tijdgenoten kunnen zich haar baanbrekende optreden nog goed voor de geest halen. Toch heeft een naakt scene die pas 7 jaar later op de tv verscheen zich dieper genesteld in het collectieve geheugen. in 1974 zorgde de tv bewerking van Louis Couperus’ monumentale roman De stille kracht (1900) wekelijks voor lege straten. Heel Holland keek ademloos toe hoe vaderlandse nuchterheid ‘strandde op de klippen van oosterse goena-goena’.

Het mysterieuze oosten

De gloedvolle apotheose van de serie speelt zich af rond een in de tuin gelegen badkamer. Actrice Pleuni Touw die de overspelige residentsvrouw Léonie van Oudijck speelt, begeeft zich in de snel duister wordende tuin naar de badkamer. Even later worden de kijkers vergast op een onvergetelijk schouwspel: een hysterisch schreeuwende naakte vrouw die, tegen de achtergrond van een groot wit Indisch huis met palmentuin, op raadselachtige wijze, en onder het donderend geweld van regen en bliksem wordt bespuugd met bloedrode smurrie. De scene staat nu nóg op de lijst van gedenkwaardigste scenes op de Nederlandse tv ooit, en is uitgebreid op Youtube te vinden.

Pleuni Touw werd wereldberoemd in Nederland. De actrice maakte geschiedenis, niet omdat zij naakt was, maar omdat zij naakt in Indië was. De Indische setting verhoogde op huiveringwekkende wijze de geheimzinnige, broeierige erotiek van de scene. Bovendien rakelde dit tv hoogtepunt het aloude idee van het ‘mysterieuze Oosten’ op. De op het netvlies gebrande beelden van Indië overstegen verre de reikwijdte van Couperus’ roman.

Beeldvorming

Mijn boek gaat over de invloed van dit soort moderne visualisering op de collectieve herinneringen aan Indië. Vanzelfsprekend besteed ik aandacht aan andere kwesties die niet minder bijdragen aan de beeldvorming. Zo komen begrippen als het ‘verloren paradijs’, de ‘verachtelijke kolonie’, de ‘hopeloos verdeelde’ Indische gemeenschap en het plezier van ‘moderne nostalgie’ voorbij. Ik wil maar zeggen: de niet aflatende stroom van verhalen en voorstellingen bewijst dat Indië niet voorbij is, maar tot het hier en nu van Nederland behoort: Bitterzoet Indië gaat daarom over ‘hedendaags Indië’ en niet over het tempo doeloe verleden.

Met de opvlakkerende hernieuwde aandacht, zowel nostalgisch als kritisch, lijkt Indië een open boek. Maar er komen voortdurend nog zaken boven water die tot nu toe verborgen bleven. Dat bleek bij het autobiografische Zonder moeder van Karina Schaapman dat in 2004 uit kwam. Schaapmans boek gaat over een meisjesleven in postkoloniaal Nederland.

Zonder moeder

De Indische moeder van Karina komt na de oorlog, gescheiden, berooid, zonder familie naar het onbekende Nederland. Zij leeft van de bijstand, en wordt met de nek aangekeken in de Leidse buurt waar zij terecht komt. Zij weet zich geen raad in de Nederlandse maatschappij, raakt geïsoleerd, en weet haar kind geen veilig bestaan te geven. Wanneer het meisje 13 jaar oud is sterft de moeder. Het meisje, nog een kind, raakt het spoor bijster en komt terecht in een doolhof van sociaal onbegrip, nijpende armoede, verwaarlozing en geweld.

Het boek was een sensatie en voerde bestsellerslijsten aan. Iedereen had de mond vol van de seks, drugs en rock ’n roll die het levensverhaal bevatte, maar weinigen hadden toentertijd oog voor de Indische achtergrond van dit uit het spoor geraakte meisjesleven.

Geruisloos

Jouw boek, Karina, is een aangrijpend verslag van de Indische inburgering. Volgens de officiële berichtgeving is de Indische migratie ‘geruisloos’ verlopen. Maar de werkelijkheid was anders. Het trauma van Indische migranten speelde zich aan de achterkant van de officiële geschiedenis af. Jouw boek gaat precies over die achterkant. Jij beschrijft in een bedrieglijk eenvoudige stijl de rafelrandjes van die zogenaamd geruisloze assimilatie. Daarmee heb je onovertroffen het beeld van Indië bijgesteld. Zonder moeder is een dapper, en politiek belangrijk boek.

Lieve Karina, het is een eer om jou het eerste exemplaar van mijn boek te overhandigen.

Amsterdam, Uitgeverij Prometheus, 15 mei 2014

Klik hier voor het antwoord van Karina Schaapman

Klik hier voor meer lezen over Bitterzoet Indië