Bitterzoet Indië. Het boek

Bitterzoet Indië. Herinnering en nostalgie in literatuur, foto’s en films (2014) gaat over de beeldvorming van Indië in Nederland. Het boek draait om de voorstellingen van Indië die in het hier en nu van Nederland verschijnen en in het collectieve geheugen blijven hangen. Het zijn bitterzoete herinneringen aan een beladen verleden. Ze roepen tegelijkertijd schuld en nostalgie op.

Moderne nostalgie
Nostalgie hoort bij de moderne tijd. In veel westerse landen kwam in de jaren ‘60 van de vorige eeuw een vaag verlangen naar een geïdealiseerd verleden op. Voor veel mensen ging de technologische vooruitgang te snel, ze konden de ontwikkelingen maar nauwelijks bijhouden en begonnen het leven van vroeger te idealiseren. Die moderne nostalgie naar een langzamer en overzichtelijker bestaan is niet meer weg te denken uit de verschillende herinneringsculturen. In Nederland heerst een variant die ‘Indische renaissance’ of tempo doeloe nostalgie wordt genoemd en verwijst naar een geromantiseerd beeld van Indië. Na de dekolonisatie was de ex-kolonie lange tijd uit het publieke blikveld verdwenen. Eind jaren ’60 kwam het koloniale verleden weer boven drijven. Sinds die tijd zien veel mensen de ‘Gordel van Smaragd’ als een verloren paradijs. Anderen menen juist dat Indië op één lijn staat met een schuldig verleden.

Stille kracht op de tv
Van oudsher lezen Nederlanders verhalen over Indië. Veel daarvan zijn in het collectieve geheugen opgenomen. In de huidige tijd waarin beelden overheersen worden herinneringen aan tempo doeloe voornamelijk overgeleverd in films, foto’s en internet. Ook de tv heeft een grote rol gespeeld in de beeldvorming van Indië. Zo hield de televisiebewerking van Louis Couperus’ voortreffelijke roman De stille kracht (1900) in 1974 heel Nederland aan de buis gekluisterd:

Hier op Java noemen ze het, dat waar je niet rer spreekt… en het is
overal, het schuilt in de grond, het sist in de vulkanen, het komt aanwaaien
met verre winden, ’t ruist aan met de regen, ’t rolt aan met de
donder, ’t zweeft van ver uit de horizon over de eindeloze zee […]. Het
is de stille kracht…

Op het hoogtepunt van de serie verscheen de actrice Pleuni Touw in een legendarische naaktscène. Zeven jaar eerder hadden de kijkers voor het eerst vrouwelijk naakt op de Nederlandse televisie aanschouwd toen kunstenares Phil Bloom zonder kleren aan in het controversiële jongerenprogramma Hoepla! optrad. Bloom doorbrak in 1967 het naakttaboe op de televisie, maar Pleuni Touw heeft met haar fameuze rol van de overspelige Léonie van Oudijck een onvergetelijke indruk achtergelaten.

Foto rechts: Java ca. 1915 Familie met vrienden. IWI-Collectie Tropenmuseum

Goena-goena
Ademloos keek het toenmalige tv publiek naar een donker wordende badkamer gelegen in de palmentuin van een imposant wit Indisch huis waar een hysterisch schreeuwende blanke vrouw op raadselachtige wijze en onder het donderend geweld van regen en bliksem bespuwd werd met bloedrode smurrie. Het tafereel was de apotheose van de serie die ‘als een zwoele Indische deken’ over het land hing: ‘iedereen keek elke week hoe Hollandse nuchterheid strandde op de klippen van oosterse goena-goena.’ De legendarische scène staat nog steeds op het lijstje van de meest gedenkwaardige vertoningen die ooit op de Nederlandse televisie te zien waren. Pleuni Touw maakte geschiedenis, niet zozeer omdat zij naakt was, maar omdat zij naakt in Indië was. De roemruchte scène beeldde precies uit wat veel kijkers over ‘hun’ verre kolonie dachten: Nederlands-Indië was een geheimzinnig, exotisch en van erotiek doortrokken land. De actrice werd beroemd en de serie rakelde door middel van vernuftige kleuren, suggestief inzoomen en spannende cliffhangers het sluimerende idee van het ‘mysterie van het Oosten’ op.

Couperus’ beeldende roman wordt 115 jaar na verschijning nog steeds tot het puikje van de Nederlandse literatuur gerekend. Niet veel mensen hebben zijn magnum opus echter van a tot z gelezen. Het was de tv-bewerking die Indië weer onder de aandacht van het grote publiek bracht. Zelfs zo zeer dat er ‘stille kracht’ wordt gefluisterd bij allerlei verschijnselen die mensen onbegrijpelijk vinden, maar die niets met Indië te maken hebben.

Foto links: Koetö Reh, Atjeh. 1904. H.M.Neeb. Collectie Tropenmuseum

Veelvoudig Indië
De een denkt bij Indië aan het land van herkomst. Zij of hij ziet daarbij de verhalen voor zich van ouders of andere familieleden die Indië zelf hebben meegemaakt en daar in geuren en kleuren over hebben verteld.

Een ander ziet de wandaden in Indië voor zich: koloniaal geweld, uitbuiting of oorlogsmisdaden door Nederlanders en/of Indonesiërs gepleegd tijdens de Bersiap en nog verder terug, in de Atjeh oorlog.

En een derde, ook al komt haar of zijn familie er niet vandaan, ziet een gelukzalig verleden voor zich: zonovergoten landschappen en heerlijke vergezichten, een senang koloniaal leventje, lekker eten en vriendelijke bediening: een traag, vergenoegd bestaan waarin vrouwen nog vrouwen en mannen nog mannen waren en men niet werd opgejaagd door de snelle technologie die het leven tegenwoordig bepaalt.

In Nederland zijn de verhalen en beelden van en over Indië in de loop der jaren uitgebreid en veranderd. Talloze, uiteenlopende herinneringen doen er de ronde: daar zijn broeierige, wetenschappelijke, emotionele, schaamtevolle, vrolijke, schuldige of paradijselijke voorstellingen van de kolonie bij. Nu eens staan die verhalen diametraal tegenover elkaar, dan weer overlappen ze elkaar of raken in elkaar verward. Regelmatig duiken er schuldige beelden op die ophef veroorzaken, maar de nostalgische verhalen voeren de boventoon. We zullen het wel nooit met elkaar eens worden hoe het er werkelijk aan toeging in de kolonie en welke herinnering aan Indië de waarheid weergeeft.

Bitterzoet Indië gaat over die vreemde knoop van verweven verhalen en beelden die elkaar overlappen of tegenspreken.

Lees hier de recensie van Nancy Jouwe in Indisch Anders.

Foto rechts: Garoet. z.j. Briefkaart uit Nederlands-Indië

© Copyright - Pamela Pattynama